Poeta Oświecenia
Polskie Oświecenie rozpięte między połową XVIII wieku i wystąpieniem młodych romantyków w dwudziestych latach następnego stulecia było okresem niezwykle złożonym. W jednolitej na pozór epoce ścierały się tendencje filozofii scholastycznej i filozofii kartezjańskiej. Zderzały się różne koncepcje polityczne w dyskusji o kształcie państwa. Od szlacheckiej złotej wolności po oświecony absolutyzm i nowoczesny re-publikanizm. Zderzały się także różne wzorce ludzkiej mentalności i ludzkich zachowań. Od staroszlacheckich, sarmackich wzorów kultury katolickiej, nietolerancyjnej, skłonnej do mistycyzmu i religijnej egzaltacji, widzącej w Polsce naród wybrany, aż po kosmopolityczny charakter kultury dworskiej, po Europejczyków tej miary, co Krasicki, Trembecki i Jan Potocki. Na wszystkich poziomach życia państwa toczyła się ostra walka starego z nowym.
W wielkiej, wciąż nie zakończonej dyskusji o roli kultury Oświecenia w dziejach naszego narodu podkreślano jej przełomowy charakter. Epoka, która dziedziczy po XVII wieku i czasach saskich zacofany wobec europejskiego model kultury, w ciągu trzydziestu lat panowania Stanisława Augusta nadrabia całe dziesięciolecia 8 opóźnień.
Dokonujący się w Oświeceniu przełom życia społecznego w dziedzinie literatury dotyczył przede wszystkim języka. Współczesny czytelnik nie zawsze zapewne zdaje sobie sprawę, że dziś nie mówimy już językiem Paska i Morsztyna, ale że mówimy językiem Krasickiego, Trembeckiego i Karpińskiego. Przełom językowy jest jednym z ważniejszych argumentów za tezą o oświeceniowym początku kultury nowopolskiej.
W literaturze Oświecenia znalazły odbicie wszelkie różnorodne elementy kultury epok przejściowych. Rozumiejąc przez styl literacki nie tylko cechy języka poetyckiego, ale także ukryte w utworze odwołanie do określonych wzorców kulturowych, do tradycji literackiej i do nowych tendencji oraz do przekonań filozoficznych, społecznych i etycznych autorów, zauważamy w poezji czasów stanisławowskich znamienną równoczesność różnych typów poetyckiej wypowiedzi. Barokową, klasycystyczną, rokokową i sentymentalną.
Pierwsza z nich ma już charakter wyraźnie anachroniczny. Typowa dla epoki odchodzącej, daje jednakże i teraz, jak w poezji Naruszewicza, osiągnięcia literackie niemałej klasy. Druga - klasycystyczną - staje się stylem wiodącym, nadrzędnym i w poezji Krasickiego uzasadnionyni dokonaniami poetyckimi najwyższej próby. Literackie rokoko jest znakiem wyrafinowanej kultury salonu arystokratycznego, w sentymentalizmie zaś dostrzec można próbę przeciwstawienia się zarówno racjonalnej kulturze klasycyzmu, jak i niektórym cechom kultury rokokowej. Próbę sformułowania nowych zasad światopoglądowych i literackich. Najogólniej rzecz biorąc idzie ona w kierunku zindywidualizowania i uin-tymnienia literatury oraz zdemokratyzowania sztuki.
Twórczość Karpińskiego obejmuje pełny okres polskiego Oświecenia. Pierwsze wiersze pisał zapewne jeszcze za panowania Augusta III, Pamiętniki zaś przygotowywał już w czasie, gdy Mickiewicz startował Odą do młodości.
Biografia Karpińskiego, dość typowa dla epoki historia życia drobnego szlachcica i chudego literata, nie zawiera dziś większych tajemnic. Pozostawił po sobie pisany u schyłku życia pamiętnik. Dość osobliwy jak na owe czasy. Pa-miętnikarstwo było jedną z charakterystycznych cech kultury szlacheckiej. Ale pamiętnikarstwo niejako zewnętrzne, opisujące świat, obyczaje, wydarzenia polityczne i towarzyskie. Pamiętniki
Karpińskiego odróżniają się wyraźnie od ws mnień Kitowicza, Ochockiego, Kilińskiego Niemcewicza. Są, bodaj pierwszą w Polsce, p bą zastosowania nowej perspektywy: opisu v snych przeżyć, doznań, formą "pamiętnika cia wewnętrznego".
Nie przeszkadza to Karpińskiemu w przeka waniu rozlicznych wiadomości o epoce, ale wyraźny, subiektywny charakter, owa man stacja indywidualności autora, owe natrętne r wienie o sobie, momentami bardzo śmiałe - zwoliło niektórym badaczom sformułować, m dla Karpińskiego zbyt pochlebną tezę, iż j polskim Rousseau, a jego pamiętniki odpowi nikiem słynnych Wyznań.
Osobowość Karpińskiego manifestowana wierszach lirycznych, przekładach, pamiętni! w rozważaniach teoretycznych rysuje się v raźnie i jednolicie. Zarówno on, jak i Kniazi są w Oświeceniu sygnałami nowych tenden w kulturze, które dominować poczną w Romć tyzmie. Był Karpiński reprezentantem prą literackiego formułującego swe założenia w oj zycji do panującego klasycyzmu. Nie była jeszcze walka różnych modeli kultury, czy w ka pokoleń, którą obserwujemy w momencie V, stąpienia romantyków, ale próba zdecydowane przesunięcia akcentów. Sentymentalizm wystą w imię prymatu uczuć nad rozumem, intuicji nwiedzą, natury nad kulturą, wiary nad - chciałoby się rzec - "mędrca szkiełkiem i okiem". Torował więc drogę nowym wartościom. Literatura sentymentalna była zarazem przejawem demokratyzowania się kultury. Bohaterami utworów stają się nie tylko przedstawiciele drobnej szlachty, ale również mieszczanie i chłopi. I nie jako tradycyjne tło dla społecznej elity, ale jako pełnowartościowi i bogato wyposażeni psychicznie obywatele państwa.
